Aidsfonds gebruikt cookies om het bezoek (geanonimiseerd) te analyseren om verbeteringen aan te brengen. Indien je hiermee akkoord bent, hoef je je voorkeuren niet te wijzigen. Meer informatie
Home  >  Over hiv en aids  >  Wat zijn hiv en aids?  >  

Geschiedenis van hiv en aids

De geschiedenis van hiv en aids is ingedeeld in vijf perioden. Per periode kun je lezen wat de belangrijkste ontwikkelingen waren in de wereld, in Nederland en welke rol Aidsfonds (toen nog het Aids Fonds) hierbij heeft gespeeld.

1981-1985: de eerste jaren na de ontdekking van aids

Wereld

Ontdekking aids
In 1981 werd de wereld opgeschrikt door een mysterieuze, dodelijke ziekte: aids. In de Verenigde Staten vertoonden homomannen uiteenlopende infecties. Ze waren zodanig verzwakt dat ze niet herstelden en uiteindelijk stierven. Eerst dacht iedereen dat het ging om een seksueel overdraagbare ziekte onder homomannen. De ziekte kreeg de naam GRID, Gay Related Immune Disease. Al snel bleek dat de ziekte ook slachtoffers maakte onder injecterende druggebruikers, mensen die donorbloed hadden gekregen en heteroseksuelen. In Afrika was de epidemie al veel groter. De ziekte kreeg de naam AIDS (Acquired Immune Deficiency Syndrome). 

Ontdekking hiv
In 1984 werd het virus gevonden dat aids veroorzaakt: HIV (Humane Immunodeficiency Virus). In een Frans/Amerikaans verdrag werd vastgelegd dat de onderzoekers Luc Montagnier (Frans) en Robert Gallo (Amerikaans) beiden het virus hadden ontdekt. Beide landen hoefden hierna niet meer te ruziën over wie het virus als eerste had gevonden. De wereld was hoopvol over de vondst van een vaccin. Maar niemand kon toen vermoeden hoe lastig het virus is. Vandaag de dag is een vaccin er nog steeds niet. Hiv tart alle wetten van het menselijk lichaam.


Nederland  

  
1981 - 1985: 118 aidsdiagnoses, 52 doden
 In 1981 werden in Nederland de eerste aidspatiënten in een ziekenhuis opgenomen. De daarop volgende jaren werden beheerst door enorm grote angst en onzekerheid. Mensen vreesden voor een epidemie op grote schaal. Ze hadden weinig kennis over de manier waarop het virus kon worden overgedragen en waren erg bang om de ziekte ook te krijgen. Aidspatiënten werden vaak gemeden en buitengesloten. Een groepje homomannen zamelde in 1985 geld in om kerstpakketten te geven aan aidspatiënten. Dit leidde tot de oprichting van Aidsfonds (toen nog het Aids Fonds).

Innovatieve aanpak
In 1984 paste Nederland als eerste in de wereld spuitomruil toe. Doordat injecterende drugsgebruikers met schone naalden konden spuiten, nam het aantal hiv-infecties onder hen af. Aidsfonds heeft spuitomruil-projecten van Mainline gesteund.


1986-1990: de strijd tegen aids krijgt vorm

Wereld   
Sinds 1981: 4 miljoen doden, 8 miljoen mensen met hiv

Aids won in deze periode terrein. Zo ook de strijd tegen aids. In 1988 werd de eerste Wereld Aids Dag gehouden om aandacht te vragen voor de aidsepidemie. Dit was een initiatief van medewerkers van de World Health Organization. Begin jaren '90 kreeg de solidariteit met aidsslachtoffers een internationaal symbool: de red ribbon. In veel landen dragen mensen op 1 december dit rode aidslintje.

Nederland          
Sinds 1981: 1635 aidsdiagnoses, 827 doden

Buddy's

Vlak na de oprichting introduceerde Aidsfonds buddyzorg voor aidspatiënten naar Amerikaans voorbeeld. Sindsdien zijn duizenden mensen met aids één op één begeleid en gesteund door vrijwilligers. De toenmalige staatssecretaris Simons noemde buddy's 'de parels van de gezondheidszorg'. Dankzij investeringen van het Aidsfonds is buddyzorg nu mogelijk voor patiënten met uiteenlopende ziekten, die ongewild in een isolement terecht zijn gekomen.

Bijspringen
Aidsfonds sprong waar mogelijk bij in de behandelkosten van mensen met aids en andere onvoorziene kosten, zoals aanpassingen in de woning. Waar de overheid dikwijls meer tijd nodig heeft om regelingen te treffen, kon Aidsfonds op deze manier snel hulp bieden. Veel tijd was er immers niet. De gemiddelde ziekteduur tot aan de dood was slechts 1 tot 2 jaar.

Voorlichting
Samen met de Nederlandse overheid slaagde Aidsfonds er in om de aidsepidemie kleiner te houden dan werd gevreesd. Dit is te danken aan de duidelijke adviezen over condoomgebruik die van begin af aan werden gegeven. In 1987 startte de eerste voorlichtingscampagne. Het condoomgebruik is in tien jaar tijd fors gestegen van 20% tot 70% bij losse contacten. In 1990 werd de Aids Infolijn vanuit de overheid onder gebracht bij het Aidsfonds. De bellers waren zo verzekerd van de meest actuele feiten over hiv en aids. Tot op de dag van vandaag worden jaarlijks zo'n 20.000 mensen geholpen met advies.

Gerichte aanpak
De sleutel tot het succes is het gericht voorlichten van getroffen groepen, zoals homomannen en prostituees. Het verstrekken van schone naalden is een mijlpaal in het bestrijden van de epidemie onder druggebruikers. Helaas zijn in veel landen epidemieën groot geworden omdat homomannen, druggebruikers en prostituees geen plek krijgen in het aidsbeleid. Internationaal gezien is Nederland vanwege deze aanpak voortrekker geworden in de strijd tegen aids.

Hiv-test
De hiv-test kwam in 1985 beschikbaar. De test werd toen nog niet gepromoot want weten dat je hiv hebt, betekende de confrontatie met je naderende dood.

Herdenken
In 1986 kwam Aids Memorial Day in Nederland op de kalender, naar Amerikaans voorbeeld. Dit is nu ook nog de jaarlijkse herdenking van aidsslachtoffers.

Hiv-remmend medicijn
In 1986 ging Aidsfonds een samenwerking aan met Glaxo Wellcome, de producent van het middel AZT, dat een werking tegen hiv heeft. Het middel kon het ziekteproces iets vertragen. Met deze samenwerking wilde Aidsfonds bovenop de zoektocht zitten naar meer hiv-remmende medicijnen.

Kennis
Nederlandse onderzoekers leveren tot op de dag van vandaag belangrijke bijdragen aan de wereldwijde kennis over het hiv-virus en de werking van de menselijke afweer. Kennis die essentieel is voor de zoektocht naar een vaccin. Het Aids Fonds steunde van meet af aan wetenschappelijk onderzoek van Nederlandse bodem.

Investering in miljoenen levens
In 1989 leverde Aidsfonds een belangrijke bijdrage aan de latere vondst van levensreddende medicijnen. Zij maakte de start mogelijk van het Nationaal Aids Therapie Evaluatie Centrum (NATEC) van professor Joep Lange, die één van de architecten is van de levensreddende combinatietherapie. In 2010 hebben ruim 5,2 miljoen mensen hun leven te danken aan deze behandeling.

1991-1995: veel steun voor de strijd tegen aids

Wereld
Freddie MercurySinds 1981:  6,5 miljoen doden, 18 miljoen mensen met hiv

Verwoestend

De steun voor aidsbestrijding vanuit de maatschappij nam steeds meer toe. Het overlijden van beroemdheden aan aids, zoals Queen-zanger Freddie Mercury in 1991, confronteerde mensen uit alle lagen van de bevolking met de verwoestende werking van de ziekte. Er was er in deze tijd weinig reden tot juichen. Aids bleef slachtoffers maken. Lichtpunt: in 1994 werd ontdekt dat de kans op hiv bij baby's aanzienlijk verkleint als hiv-positieve zwangeren het hiv-remmende middel AZT nemen.

Nederland
Sinds 1981: 4103 aidsdiagnoses, 2843 doden

Hoge tol

Aids eiste in Nederland steeds meer slachtoffers. In 1995 was aids de belangrijkste doodsoorzaak van mannen tussen de 30 en 45 jaar in Amsterdam. Eenderde van de injecterende druggebruikers was geïnfecteerd.

Regie
Het Aids Fonds kon de strijd uitbreiden dankzij een toenemend aantal donaties en werd de spil van de nationale aidsbestrijding. Zij fuseerde in 1992 met de Nationale Commissie Aidsbestrijding en beheerde vanaf 1995 de aidsbudgetten van het ministerie van Volksgezondheid.

Bedrijfsleven
In 1992 werd het eerste AmsterdamDiner gehouden, gekoppeld aan de Internationale Aids Conferentie. Deze conferentie werd op het laatste moment in Amsterdam gehouden in plaats van in Boston, vanwege het Amerikaanse inreisverbod voor mensen met hiv. Sindsdien wordt tijdens dit jaarlijkse benefietgala door het bedrijfsleven miljoenen euro's ingezameld voor de strijd tegen aids. Hieruit ontstond later De Grote Onderneming, een platform van 80 (middel)grote bedrijven die geld doneren aan aidsprojecten. Het Nederlandse bedrijfsleven heeft inmiddels miljoenen euro's bijeengebracht voor de strijd tegen aids.

1996-1999: grote doorbraak in de strijd tegen aids

Wereld
Sinds 1981: 11 miljoen doden, 27 miljoen mensen met hiv

Doorbraak

Het jaar 1996 ging de geschiedenisboeken in als het jaar van de grote doorbraak. Er was een levensreddende behandeling voor mensen met hiv: de combinatietherapie. Deze cocktail van hiv-remmende medicijnen slaagt erin het hiv-virus te onderdrukken zodat aids uitblijft. Het echte succes van deze ontdekking zou nog op zich laten wachten. Het was nog te vroeg om de aanvankelijk dure en zware behandeling op grote schaal aan te bieden in ontwikkelingslanden.

Baby's zonder hiv
In 1999 werd een kortere kuur gevonden voor zwangere vrouwen met hiv, mede met steun van Aidsfonds. Deze kuur verkleint de kans op hiv bij baby's. Hij was veel goedkoper dan de bestaande kuur en kon op grote schaal worden aangeboden in arme landen. In de loop van de jaren zouden hierdoor honderdduizenden baby's zonder hiv worden geboren.

Vaccin
De onrechtvaardige situatie tussen rijke en arme landen stuitte op veel verzet. De roep om een vaccin werd luider dan ooit tevoren. Aidsfonds overtuigde de Nederlandse overheid ervan om meer bij te dragen aan de zoektocht naar een vaccin.

Nederland
Sinds 1981: 5371 aidsdiagnoses, 3627 doden

Levensreddend

Het Aidsfonds en de Hiv Vereniging Nederland stelden alles in het werk om de combinatietherapie eerder beschikbaar te krijgen in Nederland. Zij overtuigden Minister Borst, die er op haar beurt voor zorgde dat de behandeling zes maanden eerder werd verstrekt. Er werden levens gered.

Te laat
De euforie over de behandeling was eerst groot maar damde daarna weer iets in. Er stierven toch nog veel mensen voor wie de behandeling te laat kwam. Velen waren al resistent geworden voor de hiv-remmers die zij eerder afzonderlijk hadden gebruikt. En er moest nog veel worden verbeterd aan de zware behandeling van wel 30 pillen per dag met veel  bijwerkingen. Maar achterin de jaren '90 wist men wel dat de combinatietherapie goed aansloeg bij mensen die niet eerder met hiv-remmers waren behandeld.

Toename soa's
Aidsfonds voorzag dat de afnemende angst voor aids zou leiden tot een nonchalantere houding ten opzichte van condoomgebruik. In 1999 werd dit bevestigd. De soa's namen voor het eerst in jaren weer toe. Aidsfonds bleef investeren in voorlichting over condooms.

Opmars hiv-test
Het succes van de behandeling leidde tot de opmars van de hiv-test. Aidsfonds gaf mede vorm aan het beleid om de hiv-test actief aan te bieden. Het aantal jaarlijks afgenomen hiv-testen bij GGD'en is toegenomen van 19.000 in 2003 tot 83000 in 2009.

2000-2010: meer aidsremmers voor iedereen

Wereld
Sinds 1981 (tot eind 2009): 30 miljoen doden, 33 miljoen mensen met hiv

Levens redden

De hiv-remmers bleken de hoopvolle verwachtingen waar te maken. Leven met hiv en zonder aids bleek mogelijk. Aidsfonds werd één van de aanjagers van het aanbieden van hiv-remmers in ontwikkelingslanden. Maar er was veel weerstand omdat men niet geloofde dat mensen in arme landen het dagelijkse, strakke slikschema konden volgen. Dit zou leiden tot de verspreiding van resistent, onbehandelbaar virus. 

  • In 2000 richtte Aidsfonds STOP AIDS NOW! op om samen met de Nederlandse ontwikkelingsorganisaties meer aidsprojecten te steunen.
  • In 2000 maakten de regeringsleiders van 189 landen afspraken om voor 2015 de grootste wereldproblemen aan te pakken. Dit leidde tot 8 concrete millenniumdoelen, waaronder het doel om de verspreiding van hiv en aids in 2015 tot stilstand te brengen. Dit betekent onder andere dat in 2015 voor iedereen hiv-remmers beschikbaar moeten zijn.
  • In 2001 komen er goedkope merkloze hiv-remmers op de markt. Nu kan op grotere schaal medicatie verstrekt worden.
  • In 2002 kregen Aidsfonds en STOP AIDS NOW! alle belangwekkende, internationale partijen aan tafel tijdens de Internationale Aids Conferentie. Dit leidde tot de oprichting van de International HIV/AIDS Treatment Access Coalition, die als taak heeft om in alle landen meer mensen aan de hiv-remmers te krijgen.
  • Op initiatief van VN secretaris generaal Kofi Annan stemmen de Verenigde Naties in met de oprichting van het Global Fund to fight aids, tuberculosis and malaria. Begin 2002 is de oprichting een feit. Het fonds heeft als taak om bij de VN-landen geld in te zamelen en te verdelen over arme landen voor de bestrijding van aids, tuberculose en malaria. Eind 2010 krijgen 3 miljoen mensen hiv-remmers via Global Fund bijdragen.
  • Om te bewijzen dat het mogelijk was om mensen in arme landen te behandelen, zocht Aidsfonds partners die mee konden helpen aan deze missie. Zo kon zij al in 2002 rechtstreeks steun geven aan behandelprojecten van PharmAccess in 10 Afrikaanse landen.
  • In 2007 omarmde Aidsfonds de innovatieve aanpak van het Health Insurance Fund om nog meer mensen toegang te geven tot behandeling. Dit fonds kan uiteindelijk aan 230.000 mensen in Afrika een zorgverzekering bieden.
  • Eind 2009 krijgen 5,2 miljoen mensen hiv-remmers. Dit is 36% van het totaal aantal mensen dat wereldwijd hiv-remmers nodig heeft.

Veel sterfte
Tegenover de 5,2 miljoen levens, die zijn gered, staan 19 miljoen verloren levens. Dit decennium heeft een enorm grote tol geëist. Het jaar 2005 kende een piek met ruim 2,1 miljoen doden. In 2009 zijn 1,8 miljoen mensen gestorven aan aids.

Nog geen vaccin
In 2003 werd voor het eerst op grote schaal een vaccin getest, Vaxgen genaamd. Helaas was dit middel niet effectief. In 2009 werd gekeken of Vaxgen in combinatie met een ander middel in staat was om hiv-infecties te voorkomen. In totaal 16.000 mensen deden mee aan dit onderzoek. De verwachtingen waren laag gespannen. Iedereen was dan ook verrast toen het middel de kans op hiv met 33% kon verkleinen. Dit is lang niet genoeg voor een vaccin. Maar het was groot nieuws. Het enthousiasme werd later getemperd toen bleek dat de effectiviteit nog lager was en mogelijk door toeval was ontstaan. Inmiddels gaat de zoektocht naar een vaccin door. Hiv is een complex virus. Er zijn nog vele wegen te bewandelen.

Export succesformule
In alle jaren ging het Aids Fonds onverminderd voort met het uitdragen van de Nederlandse succesformule van aidsbestrijding: het gericht benaderen van groepen die hard door hiv worden getroffen, zoals drugsgebruikers en homomannen. Ze maakte in 2007 de oprichting mogelijk van het Global Forum on MSM and HIV en steunde haar projecten. Dit forum maakt zich sterk voor hiv-preventie onder homomannen en zorg voor hiv-geïnfecteerde homomannen in landen waar deze hulp niet vanzelfsprekend is.

Mensenrechten
Eind 2009 werd na lange tijd het inreisverbod voor mensen met hiv naar Amerika opgeheven. Aidsfonds heeft via de Nederlandse overheid en de Europese gemeenschap dit verbod waar mogelijk aan de kaak gesteld, tegelijkertijd met vele andere aidsorganisaties.

Behandeling als preventie
In 2009 kwam de World Health Organization met het bericht dat het op grote schaal testen en behandelen van mensen ervoor kan zorgen dat de epidemie kan indammen. Hiv-remmers verkleinen de kans op hiv-overdracht. Dit gegeven pleit voor het op grote schaal testen van mensen op hiv, zodat grote groepen mensen hiv-remmers kunnen krijgen. Wat hierbij helpt, is dat de kwaliteit van de behandeling steeds beter is geworden. In de meest optimale situatie kunnen mensen met hiv 1 pil per dag slikken. Daarmee word de behandeling ook goedkoper.

Nederland
Sinds 1981 (tot eind 2009): 8059 aidsdiagnoses, 4947 doden, naar schatting 21.000 mensen met hiv, waarvan 13.000 geregistreerd

Normaal leven
In 2005 bereikten Aidsfonds en de Hiv Vereniging Nederland een mijlpaal: mensen met hiv konden voor het eerst een levensverzekering afsluiten. Dit is een voorbeeld van de inspanningen die beide organisaties verrichten om mensen met hiv een normaal, volwaardig leven te geven.

Eén pil
In 2007 komt er voor het eerst een pil beschikbaar met hierin drie verschillende hiv-remmers. Deze 3-in-1-pil hoeft maar één keer per dag geslikt te worden. Het wordt hierdoor makkelijker om de behandeling vol te houden.

Stigma
Een keerzijde van het feit dat hiv onopvallend is, is de angst die mensen hebben als ze plotseling worden geconfronteerd met iemands hiv-infectie. De onwetendheid over hiv leidt tot reacties die door mensen met hiv als stigmatiserend worden ervaren. Zonder uitzondering hebben alle mensen met hiv ervaring met negatieve reacties, blijkt uit onderzoek van Aidsfonds in 2008. In 2009 en 2010 voerde Aidsfonds daarom de campagne 'Sluit hiv uit, niet de mensen met hiv'.

Ouder worden
In 2008 werd bevestigd dat de levensverwachting van iemand die op zijn 20ste hiv krijgt, 69 jaar is. De zorg in de toekomst verschuift naar ouderen met hiv. Sinds een grotere groep mensen langer met hiv leeft, is duidelijk dat zij na hun vijftigste jaar meer last hebben van ouderdomsziekten, zoals botontkalking. Aidsfonds heeft de gevolgen in kaart gebracht zodat we hier in de toekomst goed op in kunnen spelen.

Bundeling krachten
In 2004 fuseerde Aidsfonds met Soa Aids Nederland om samen de strijd tegen weer stijgende soa's en hiv aan te gaan. Aidsfonds werd hierdoor weer een volledig particulier fonds. De van overheidswege gesubsidieerde onderdelen, zoals de Aids Soa Infolijn, werden ondergebracht bij Soa Aids Nederland.

2011-2016: hiv-vaccin dichterbij

Wereld
Sinds 1981: 39 miljoen doden, 36,9 miljoen mensen met hiv

Behandeling als preventie
Het eerste bewijs voor behandeling als preventie: mensen die vroegtijdig met hiv-remmers beginnen, hebben een veel lager risico om hiv over te dragen. Inmiddels is duidelijk dat mensen met hiv die effectief worden behandeld het virus niet meer kunnen overdragen aan anderen bij seksueel contact.

Direct behandelen
Steeds duidelijker wordt dat direct starten met behandeling van een hiv-infectie belangrijke gezondheidswinst kan opleveren. Schade aan het immuunsysteem wordt zo voorkomen. Verder wordt door direct met behandeling te starten ook de kans op overdracht van het virus aan anderen sterk verkleind.

Nieuwe preventiemiddelen
Duidelijk wordt dat hiv-remmers ook als preventiemiddel kunnen worden ingezet. PrEP (Pre-Expositie Profylaxe) is een pil waarmee je kunt voorkomen dat je hiv oploopt. PrEP is al sinds 2012 beschikbaar in de VS en sinds dit jaar ook in Frankrijk en Noorwegen. Het Aids Fonds vindt dat PrEP ook in Nederland moet worden toegevoegd aan het hiv-preventiepakket. Deze hiv-preventiepil is bewezen effectief en veilig

Hiv-vaccin dichterbij
In 2015 lukt het wetenschappers voor het eerst om, met een kunstmatig eiwit, antistoffen op te wekken die besmetting met hiv kunnen tegenhouden. Dit brengt de ontwikkeling van een werkend hiv-vaccin dichterbij.

Samen sterker
In 2016 besluiten het Aids Fonds en STOP AIDS NOW! samen verder te gaan onder één naam: Aidsfonds.