De oorsprong van hiv
Hoewel de hiv-epidemie begin jaren tachtig wereldwijd zichtbaar werd, ontstond het virus waarschijnlijk al meer dan 100 jaar geleden. We leggen uit waar hiv vandaan komt, hoe het zich kon verspreiden en wat we vandaag weten over de vroegste infecties.
In 1981 werd de wereld opgeschrikt door een nieuwe ziekte: aids. Toch ontstond het virus dat de ziekte veroorzaakt waarschijnlijk al tussen 1890 en 1920.
Decennialang verspreidde hiv zich zonder dat iemand het doorhad. Pas later konden wetenschappers met genetisch onderzoek en oude medische stalen de geschiedenis van het virus reconstrueren.
Waar komt hiv vandaan?
Hiv is waarschijnlijk ontstaan uit een virus dat voorkomt bij apen, het zogeheten siv. Dat virus sprong meerdere keren over op mensen in West- en Centraal-Afrika.
Onderzoekers denken dat dit gebeurde door bloedcontact tijdens de jacht op wilde dieren. Wanneer jagers in contact kwamen met gedode apen konden kleine wondjes voldoende zijn om het virus over te dragen. Zo ontstonden de eerste menselijke varianten van het virus.
Genetisch onderzoek laat zien dat hiv al vroeg in de twintigste eeuw aanwezig was in de regio rond de Kongorivier. Steden zoals Kinshasa speelden een belangrijke rol in de verdere verspreiding.
Hoe weten wetenschappers wanneer hiv ontstond?
Wetenschappers vergelijken het genetisch materiaal van verschillende hiv- en siv-varianten. Omdat virussen voortdurend met een bepaalde snelheid veranderen, kunnen onderzoekers berekenen hoe oud een viruslijn is. Deze methode wordt een ‘moleculaire klok’ genoemd.
Zo weten we dat hiv meerdere keren onafhankelijk is ontstaan uit siv. Zo ontwikkelden hiv-1 en hiv-2 zich afzonderlijk. En ook binnen deze types bestaan subtypes met een verschillende oorsprong. Hiv-2 verspreidt zich langzamer en komt alleen voor in West-Afrika. Hiv-1 is verantwoordelijk voor de wereldwijde epidemie.
Hoe verspreidde hiv zich voor 1980?
Voor de jaren tachtig wist niemand dat hiv bestond. Symptomen werden vaak gezien als andere ziekten. Door deze veranderingen kon het virus zich steeds verder verspreiden:
- Snelle groei van steden zorgde voor meer contact tussen mensen.
- Nieuwe spoorlijnen en handelsroutes verbonden regio’s met elkaar.
- Arbeidsmigratie en ongelijkheid veranderden sociale netwerken en zorgden voor meer sekswerk in grote steden.
- Medische behandelingen zonder goede sterilisatie van instrumenten kunnen de verspreiding hebben versneld.
- Het virus veranderde. Door mutaties kon het zich sneller verspreiden en werd het virus dodelijker.
Samen zorgden deze factoren ervoor dat hiv steeds sneller om zich heen kon grijpen, lang voordat artsen alarm sloegen.
Wat zijn de oudste bekende hiv-infecties?
Nadat hiv werd ontdekt konden wetenschappers ook oude bloedmonsters onderzoeken. Daardoor weten we zeker dat hiv al veel eerder voorkwam.
- 1959 – Kinshasa, DRC: oudste bekende bloedmonster met hiv.
- 1960 – Kinshasa, DRC: weefselmonster dat later hiv bleek te bevatten.
- 1969 – Verenigde Staten: een tienerjongen overleed – naar later bleek – aan de gevolgen van aids.
- 1976 – Noorwegen: een zeeman, zijn vrouw en hun dochter overleden aan de gevolgen van aids. De man liep hiv waarschijnlijk op in de jaren 60 in Afrika.
Achteraf zien we dat hiv zich vanaf halverwege de jaren 70 al breder begon te verspreiden in de VS, onder andere in bloedmonsters van homoseksuele mannen, kinderen van vrouwen die drugs gebruikten en hemofiliepatiënten die donorbloed kregen.
Was er echt een ‘Patient Zero’?
Lang ging het verhaal rond dat één persoon de aidsepidemie in Noord-Amerika begon: een Frans-Canadese steward. Hij werd in de jaren tachtig in de media aangeduid als ‘Patient Zero’ en na zijn dood kleefde er een zwaar stigma aan hem en zijn familie.
Inmiddels weten we dat dit beeld niet klopt. De steward werd in een onderzoek aangeduid als Patient O (van ‘Outside of California’: ‘van buiten Californië’), maar dat werd later gelezen als het cijfer nul. Modern onderzoek laat zien dat hiv al jaren vóór hem in de Verenigde Staten aanwezig was. Hij was dus niet het begin van de epidemie, maar één van de vele mensen met hiv in een tijd dat niemand wist dat het virus bestond.
Dit voorbeeld laat zien hoe belangrijk het is om zorgvuldig om te gaan met verhalen over hiv. Stigma en schuld helpen niet bij het bestrijden van een epidemie.
Wanneer werd hiv een pandemie?
In 1981 meldden artsen in de Verenigde Staten een reeks zeldzame infecties bij jonge mannen. Dat moment geldt als het begin van de wereldwijde aandacht voor aids. Ook in Nederland groeide het aantal mensen met aids snel. In 1983 werd het virus hiv geïdentificeerd en kreeg de ziekte een duidelijke oorzaak.
Vanaf dat moment kon onderzoek naar behandeling en preventie echt versnellen. Weten hoe het verder ging? Bekijk onze tijdlijn van 1981 tot nu.
Waar staan we nu?
Sinds het begin van de epidemie hebben meer dan 91 miljoen mensen hiv gekregen. Meer dan 44 miljoen mensen zijn overleden aan de gevolgen van aids.
Toch is er sinds de jaren 80 enorme vooruitgang geboekt. Dankzij hiv-medicijnen kun je met hiv nu gezond leven en geef je het virus niet meer door. Goede voorlichting en nieuwe preventiemiddelen zorgen dat steeds minder mensen hiv oplopen.
Maar we zijn er nog niet. Nog lang niet iedereen ter wereld heeft toegang tot goede voorlichting en behandeling. En er is nog geen geneesmiddel voor hiv.
Aidsfonds gaat voor een wereld waar niemand meer hiv oploopt en niemand sterft aan aids. Lees wat we doen en help mee!
